ASEAN 48: Giải bài toán tự cường trước biến động địa chính trị toàn cầu

Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 diễn ra tại Philippines trong bối cảnh thế giới đầy biến động, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc củng cố đoàn kết và nâng cao năng lực tự cường nội khối.

Trong một kỷ nguyên mà các trục quyền lực toàn cầu đang tái định hình, Đông Nam Á không còn là vùng đệm an toàn mà trở thành tâm điểm của những cuộc cạnh tranh chiến lược. Việc tổ chức hội nghị tại Cebu (Philippines) từ ngày 7-⁸⁄₅ không đơn thuần là một sự kiện ngoại giao định kỳ, mà là nỗ lực tìm kiếm tiếng nói chung trước những áp lực đa tầng từ cả bên trong lẫn bên ngoài.

Những “cơn gió ngược” và áp lực đa chiều đối với ASEAN

ASEAN hiện đang đối mặt với một ma trận thách thức phức tạp. Về mặt kinh tế, những xung đột tại Trung Đông không chỉ là vấn đề chính trị mà đã trực tiếp chuyển hóa thành rủi ro kinh tế thông qua sự biến động giá năng lượng và đứt gãy chuỗi cung ứng. Đối với các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu, điều này tạo nên áp lực lạm phát kéo dài, kìm hãm đà tăng trưởng vĩ mô.

Đáng lo ngại hơn là xu hướng “phân mảnh’ thương mại toàn cầu. Sự cạnh tranh gay gắt giữa các cường quốc buộc ASEAN phải thực hiện một cuộc điều hướng chiến lược khéo léo để không bị cuốn vào vòng xoáy đối đầu, đồng thời phải tận dụng tối đa làn sóng dịch chuyển đầu tư (China Plus One) để nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị.

Nội tại khối cũng tồn tại những điểm nghẽn chưa thể tháo gỡ. Cuộc khủng hoảng tại Myanmar kéo dài hơn 5 năm là một minh chứng cho thấy những hạn chế trong cơ chế can dự của ASEAN. Bên cạnh đó, những rạn nứt nhỏ trong quan hệ song phương, điển hình là căng thẳng biên giới giữa Thái Lan và Campuchia, đòi hỏi một nỗ lực đối thoại thực chất hơn để duy trì sự đồng thuận.

Ngoài ra, các thách thức phi truyền thống như nước biển dâng tại các vùng đồng bằng thấp và rủi ro an ninh mạng trong quá trình số hóa thần tốc đang tạo ra những lỗ hổng an ninh mới, đòi hỏi một chiến lược ứng phó mang tính hệ thống thay vì các giải pháp chắp vá.

Chiến lược đa tầng: Từ an ninh năng lượng đến kinh tế số

Để vượt qua “bài toán kép”, chương trình nghị sự của ASEAN 48 tập trung vào việc chuyển đổi từ tư duy ứng phó sang tư duy chủ động kiến tạo.

Đa dạng hóa kinh tế và đột phá số

ASEAN không còn đặt cược vào một thị trường duy nhất. Chiến lược hiện tại là đa dạng hóa chuỗi cung ứng, đẩy mạnh năng lượng tái tạo và xây dựng lưới điện khu vực để tự chủ an ninh năng lượng. Đặc biệt, việc đàm phán Hiệp định Kinh tế số ASEAN (DEFA) được xem là “át chủ bài” để kết nối thị trường 600 triệu dân, tạo hành lang pháp lý cho thương mại điện tử và quản trị dữ liệu xuyên biên giới.

Việc tối ưu hóa Hiệp định RCEP sẽ là chìa khóa để ASEAN duy trì sức hút đối với các nhà đầu tư trong bối cảnh bảo hộ thương mại gia tăng trên toàn cầu.

Thượng tôn pháp luật và an ninh hàng hải

Tại Biển Đông, lập trường của ASEAN vẫn nhất quán: đề cao Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982. Mục tiêu trọng tâm là sớm hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử (COC) có hiệu lực và thực chất, nhằm ngăn ngừa xung đột và đảm bảo tự do hàng hải.

Tầm nhìn 2045 và phép thử cho vai trò của Philippines

Năm 2026 sẽ là cột mốc quan trọng khi ASEAN khởi động Tầm nhìn Cộng đồng 2045. Đây là lộ trình hướng tới một cộng đồng không chỉ gắn kết về chính trị mà còn đồng nhất về năng lực đổi mới sáng tạo, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các thành viên.

Với vai trò Chủ tịch ASEAN 2026, Philippines đang đứng trước một “phép thử” lớn. Manila được kỳ vọng sẽ không chỉ đóng vai trò điều phối mà phải là bên thúc đẩy các cơ chế linh hoạt (flexible mechanisms). Điều này cho phép các nhóm quốc gia có cùng trình độ phát triển đi trước trong các lĩnh vực như AI, năng lượng xanh, tạo động lực kéo toàn khối đi lên thay vì chờ đợi sự đồng thuận tuyệt đối vốn thường mất nhiều thời gian.

Nhận định chuyên gia: ASEAN đang ở giai đoạn chuyển mình quan trọng. Nếu tận dụng được lợi thế về nhân khẩu học và tốc độ số hóa, khối này hoàn toàn có thể trở thành cực tăng trưởng thứ ba của thế giới. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết vẫn là khả năng gạt bỏ những khác biệt nhỏ để bảo vệ lợi ích chung của khu vực.

Liệu ASEAN có thể duy trì được “vai trò trung tâm” khi các cường quốc ngày càng gia tăng áp lực chia rẽ? Câu trả lời nằm ở chính sự quyết liệt trong việc thực thi các cam kết tại Hội nghị lần thứ 48 này. Bạn nghĩ sao về khả năng thích ứng của ASEAN trước những biến động hiện nay? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận.