Rượu cần người Raglai: Tinh hoa men rừng và hồn cốt văn hóa núi rừng

Rượu cần người Raglai không chỉ là thức uống truyền thống mà còn là biểu tượng văn hóa thiêng liêng, kết nối con người với tổ tiên và thiên nhiên trong mọi nghi lễ quan trọng.

Tại những vùng cao phía Đông Nam tỉnh, nơi đại ngàn ôm trọn những bản làng của người Raglai, rượu cần từ lâu đã trở thành “linh hồn” trong mọi cuộc vui, lễ hội hay những nghi thức cưới hỏi trang trọng. Không đơn thuần là một loại đồ uống, men rượu nồng ấm chính là sợi dây vô hình thắt chặt tình cộng đồng, là lời chào đón nồng nhiệt dành cho khách quý và là cách để đồng bào gửi gắm lòng thành kính lên các bậc tiền nhân.

Nghệ thuật ủ rượu: Khi kinh nghiệm thay thế công thức

Bước vào gian bếp của bà Đào Thị Tuyên tại xã Phan Sơn vào một buổi sớm mai, điều đầu tiên chạm vào giác quan là mùi hương nồng nàn của men rừng quyện cùng hương nếp mới và khói bếp đặc trưng. Ở tuổi ngoài 60, bà Tuyên vẫn giữ thói quen tỉ mỉ trong từng công đoạn. Với bà, việc nấu rượu cần không có một công thức định lượng cứng nhắc nào mà hoàn toàn dựa trên “cảm nhận và ký ức”.

Bí mật từ những chiếc lá rừng

Điểm mấu chốt tạo nên hương vị đặc trưng của rượu cần Raglai chính là men. Theo truyền thống, men được chế biến từ các loại lá cây rừng đặc hữu, được chọn lọc kỹ lưỡng, phơi khô và giã nhỏ trước khi trộn với gạo. Dù hiện nay, do điều kiện đi lại khó khăn, bà Tuyên sử dụng men lá rừng mua trong tỉnh, nhưng quy trình ủ vẫn được giữ nguyên bản: cơm nếp nấu chín, để nguội, rải đều men rồi cho vào ché, bịt kín và đặt ở góc nhà để lên men tự nhiên.

Mỗi ché rượu khi ra đời đều mang một “cá tính” riêng biệt. Sự biến thiên của thời tiết, chất lượng men và sự tinh tế của người ủ sẽ quyết định độ ngọt, độ nồng của rượu. Đặc biệt, rượu cần càng để lâu, hương vị càng trở nên đậm đà và sâu lắng, giống như chính chiều sâu văn hóa của người Raglai vậy.

Nhờ sự khéo léo và tâm huyết, những ché rượu của bà Tuyên luôn được bà con trong làng đánh giá cao về độ ngọt và mùi thơm. Hiện nay, tùy theo kích thước, mỗi ché rượu có giá dao động từ 200.000 đến 400.000 đồng, mang lại nguồn thu nhập phụ cho gia đình.

“Kho lưu trữ” ký ức và giá trị gắn kết cộng đồng

Ông Lê Ngọc Mai, Trưởng thôn Bon Thóp, xã Phan Sơn, nhìn nhận rượu cần dưới góc độ một di sản phi vật thể. Theo ông, rượu cần chính là một “kho lưu trữ” ký ức sống động. Mỗi giọt rượu không chỉ có vị ngọt của nếp, vị nồng của men mà còn chứa đựng những câu chuyện kể về làng, về những lễ hội truyền thống và các cột mốc quan trọng trong đời người.

Hình ảnh mọi người quây quần bên ché rượu, cùng dùng chung những chiếc cần tre để hút rượu là minh chứng rõ nét nhất cho tinh thần đoàn kết. Trong không gian ấy, mọi khoảng cách về tuổi tác, địa vị đều xóa nhòa, chỉ còn lại sự chia sẻ niềm vui, nỗi buồn và sự gắn kết bền chặt giữa con người với con người.

Chiến lược bảo tồn: Kết nối truyền thống với du lịch bền vững

Trước sự xâm nhập của các loại đồ uống công nghiệp, nghề làm rượu cần truyền thống đối mặt với nguy cơ mai một. Để giải quyết bài toán này, năm 2022, xã Phan Lâm (cũ) đã thành lập Tổ nấu rượu cần do Hội Liên hiệp Phụ nữ xã quản lý, với bà Đào Thị Tuyên làm tổ trưởng. Đây là bước đi chiến lược nhằm chuẩn hóa quy trình sản xuất nhưng vẫn giữ vững bản sắc.

Đòn bẩy từ hạ tầng giao thông và du lịch

Bà Đào Thị Ngọc Tha - Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Phan Sơn cho biết, việc hoàn thành tuyến đường 28B đã tạo ra một “cú hích” lớn. Sự kết nối thuận lợi từ biển lên rừng không chỉ giúp giao thương dễ dàng hơn mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng. Rượu cần giờ đây không chỉ phục vụ nội bộ mà được định hướng trở thành sản phẩm quà tặng đặc trưng cho du khách.

Việc đưa rượu cần vào chuỗi cung ứng của các cửa hàng đặc sản trong và ngoài tỉnh không chỉ giúp tăng sinh kế cho người dân mà còn là cách quảng bá hiệu quả nhất về văn hóa Raglai đến với bạn bè quốc tế.

Lời kết từ chuyên gia văn hóa

Việc gìn giữ nghề nấu rượu cần của người Raglai không đơn thuần là bảo tồn một công thức ẩm thực, mà là bảo vệ một phần tâm hồn của vùng đất này. Trong nhịp sống hiện đại, giá trị của rượu cần nằm ở khả năng nhắc nhở con người về nguồn cội và sự trân trọng thiên nhiên. Để phát triển bền vững, cần có sự kết hợp hài hòa giữa việc duy trì phương pháp thủ công và áp dụng tư duy tiếp thị hiện đại.

Bạn nghĩ sao về việc kết hợp giữa bảo tồn văn hóa truyền thống và phát triển kinh tế du lịch tại các vùng dân tộc thiểu số? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn cùng chúng tôi ở phần bình luận bên dưới!